Хавар бол байгаль дэлхий сэргэж, ургамал ногоо дэлгэрч, амьдрал шинэчлэгддэг улирал. Гэвч энэ улиралд зарим хүнд гэнэт гуниглах, дотор хоосон мэдрэгдэх, тайван бус болох зэрэг сэтгэл зүйн өөрчлөлт илэрдэг нь судлаачдын анхаарлыг татсаар байна. Улирлын шилжилттэй холбоотой энэхүү үзэгдлийг мэргэжилтнүүд биологийн болон сэтгэл зүйн олон хүчин зүйлтэй холбон тайлбарладаг.
Сэтгэл судлал, мэдрэлийн шинжлэх ухааны судалгаагаар хүний тархи улирлын өөрчлөлтөнд мэдрэг хариу үзүүлдэг байна. Өвлийн улиралд нарны гэрэл багассанаар мелатонин дааврын ялгаралт нэмэгдэж, хүний бие илүү тайван, идэвх багатай горимд шилждэг. Харин хавар нарны гэрэл огцом ихсэхэд серотонин, допамин зэрэг сэтгэл санаанд нөлөөлдөг дааврын тэнцвэр гэнэт өөрчлөгдөж, тархи шинэ хэмнэлд дасан зохицох хугацаа шаарддаг. Энэ шилжилтийн үед зарим хүнд дотор сулрах, утгагүй мэт санагдах, сэтгэл тогтворгүй болох мэдрэмж илэрч болдог.
Мөн хавар нь “шинэ эхлэл”-ийн бэлгэдэл учраас нийгмийн хүлээлт нэмэгддэг. Хүмүүс шинэ төлөвлөгөө гаргах, өөрчлөлт хийх, идэвхтэй байх тухай ярьж эхлэх нь зарим хүнд дотоод дарамт үүсгэж, өөрийгөө бусадтай харьцуулах хандлагыг нэмэгдүүлдэг. Үүнээс шалтгаалан “би хангалттай биш байна” гэх бодол төрж, хоосролын мэдрэмж бий болох нь бий.
Эмнэлзүйн практикт “улирлын шинжтэй сэтгэл гутрал” (Seasonal Affective Disorder) гэх ойлголт бий. Энэ нь ихэвчлэн намар, өвөл илэрдэг ч хаврын улиралд ч мөн сэтгэл түгших, нойр алдагдах, дотоод тавгүй мэдрэмж нэмэгдэх хэлбэрээр илэрч болдог гэж сэтгэл зүйчид тайлбарладаг. Мөн өвлийн турш амин дэм, ялангуяа D аминдэмийн дутагдал, хөдөлгөөний хомсдол хаврын эхэн үед ядаргаа, сэтгэл санааны тогтворгүй байдалд нөлөөлөх боломжтой.
Мэргэжилтнүүд ийм үед амьдралын хэмнэлийг аажмаар өөрчлөхийг зөвлөдөг. Өглөөний нарны гэрэлд алхах, тогтмол хөдөлгөөн хийх, нойрны хуваарийг тогтвортой барих, амин дэмийн хэрэглээг анхаарах нь бие махбодын зохицлыг дэмждэг. Мөн дотоод мэдрэмжээ дарах бус, тэмдэглэл хөтлөх, ойр дотнын хүмүүстэй ярилцах нь сэтгэл зүйн дарамтыг бууруулахад тустай.
Хэрэв хоосрол, гунигтай байдал удаан хугацаанд үргэлжилж, өдөр тутмын амьдралд нөлөөлж эхэлбэл мэргэжлийн сэтгэл зүйч, эмчид хандах шаардлагатай. Улирлын өөрчлөлтөд мэдрэмтгий байх нь хэвийн үзэгдэл ч, удаан хугацаанд гүнзгийрвэл анхаарал шаарддаг.
Иймээс хаврын улиралд төрөх “хоосон” мэдрэмж нь олон хүчин зүйлтэй холбоотой байж болох бөгөөд энэ нь хүний сул дорой байдлын илрэл бус, харин бие сэтгэлийн шинэ улиралд дасан зохицох байгалийн процесс гэдгийг мэргэжилтнүүд онцолдог.
Сэтгэгдэл бичих