1971 онд АНУ-ын Стэнфордын их сургууль-ийн подвалд явагдсан нэгэн сэтгэлзүйн туршилт дэлхийн шинжлэх ухааны түүхэнд хамгийн маргаантай, аймшигтай жишээ болон үлдсэн юм. Энэ бол нийгмийн сэтгэл судлаач Филип Зимбардо-ийн удирдсан Стэнфордын шоронгийн туршилт байв.
Энэхүү туршилт нэг асуултад хариу хайжээ.Хүн угаасаа харгис уу, эсвэл орчин нөхцөл түүнийг харгис болгодог уу? Туршилт хэрхэн эхэлсэн бэ?
Зимбардо сэтгэлзүйн хувьд эрүүл, гэмт хэргийн түүхгүй 24 эрэгтэй оюутныг сонгон авч, санамсаргүй байдлаар Харгалзагч,Хоригдол гэж хоёр бүлэгт хуваасан байна.
Стэнфордын их сургуулийн нэг давхрыг жинхэнэ шорон шиг тохижуулж, хоригдлуудыг бодит цагдаагаар баривчлуулан, нүд боолгож, дугаар өгч, нэрийг нь хураажээ. Харгалзагчдад дүрэм тогтоох, сахилга бат бариулах бүрэн эрх олгосон ч хүчирхийлэл үйлдэхийг шууд заагаагүй байна.
Туршилт 14 хоног үргэлжлэх ёстой байв.48 цагийн дараа байдал эргэв. Ердөө хоёр дахь өдрөөс эхлэн харгалзагчид дүрэм чангалж, хоригдлуудыг: доромжлох,унтуулахгүй байлгах,бие засах, хооллохыг хязгаарлах,олны өмнө ичээх зэргээр сэтгэлзүйн дарамтад оруулж эхэлсэн байна.Хоригдлуудын зарим нь уйлж,сэтгэл гутралд орж,бодит байдал, “туршилт” гэдгийг ялгахаа больж,туршилтаас гарахыг гуйж эхэлжээ.Туршилт яагаад аюултай болсон бэ?
Хамгийн анхаарал татахуйц баримт бол:Харгис авир гаргасан хүмүүс өмнө нь энгийн, тайван оюутнууд байсан.Хэн ч тэдэнд “доромжил”,“дарла”,“тамла” гэж тушаагаагүй.
Гэвч эрх мэдэл, дүр, орчин өөрсдөө хүний зан авирыг өөрчилсөн байна.
Бүр Зимбардо өөрөө шоронгийн захирал гэсэн дүрд автан, туршилтын явцад ёс зүйн хяналтаа алдаж байгаагаа хожим хүлээн зөвшөөрсөн юм. 6 дахь өдөр туршилт зогссон нь
Сэтгэл судлаач Кристина Маслач (Зимбардогийн хамтрагч, хожим эхнэр нь болсон) шоронд орж ирээд:
“Энэ бол судалгаа биш, хүний эрхийн зөрчил”
гэж хатуу шүүмжилснээр туршилтыг 6 дахь өдөр яаралтай зогсоосон байна.
Стэнфордын шоронгийн туршилтаас гарсан гол дүгнэлт:
❗ Хүн ганцаараа муу биш, харин муу орчин сайн хүнийг ч эвдэж чадна.
Энэхүү туршилт дарангуйлал,цэргийн хүчирхийлэл,шоронгийн зүй бус харьцаа,байгууллагын дотоод дарамт яагаад үүсдгийг тайлбарлахад өнөөдөр ч ашиглагдсаар байна.Маргаан ба шүүмжлэл
Орчин үеийн судлаачид уг туршилтыг ёс зүйн ноцтой зөрчилтэй,оролцогчдыг зориудаар нөлөөлсөн шинжлэх ухааны хатуу стандарт хангаагүй гэж шүүмжилдэг.
Гэсэн ч хүний зан авир орчноос хэрхэн хамаардаг гэдгийг харуулсан хамгийн хүчтэй жишээ хэвээр үлдсэн.
Ашигласан эх сурвалж: Zimbardo, P. (1973). On the ethics of intervention in human psychological research. Stanford University.
Сэтгэгдэл бичих