Жил бүрийн хоёрдугаар сарын 21-ний өдрийг UNESCO 1999 онд албан ёсоор тунхагласнаар дэлхий нийтээр Олон улсын эх хэлний өдөр болгон тэмдэглэж ирсэн. Энэхүү өдөр нь хэл соёлын олон янз байдлыг хамгаалах, устах аюулд орсон хэлнүүдийг хадгалан хамгаалах, эх хэлээрээ боловсрол эзэмших боломжийг дэмжих зорилготой.
Олон улсын эх хэлний өдрийн үүсэл нь 1952 онд одоогийн Бангладеш улсад болсон оюутнуудын тэмцэлтэй холбоотой. Тухайн үед Бангла (Бэнгали) хэлийг төрийн хэл болгохын төлөө жагссан оюутнууд амь насаа алдаж, энэ үйл явдал нь эх хэлээ хамгаалах тэмцлийн бэлгэдэл болсон юм. Дараа нь тус улс хоёрдугаар сарын 21-нийг үндэсний Эх хэлний өдөр болгон тэмдэглэж эхэлсэн бөгөөд үүнээс улбаалан НҮБ-ын боловсрол, шинжлэх ухаан, соёлын байгууллага дэлхийн хэмжээнд тэмдэглэх шийдвэр гаргасан байна.
Монгол Улсын хувьд Ерөнхийлөгчийн 2017 оны 25 дугаар зарлигаар жил бүрийн есдүгээр сарын 1-ний өдрийг “Эх хэлний өдөр” болгон тэмдэглэх болсон. Уг зарлигт монгол хэлний зөв бичих дүрэм, орчин цагийн утга зохиолын хэлний хэм хэмжээг мөрдөх, монгол хэл бичгийг сурч судлах, өвлүүлэх, хамгаалах, хөгжүүлэхийг бүх нийтэд уриалсан байдаг.
Ингэснээр Монгол Улсад:
-
Хоёрдугаар сарын 21 – Олон улсын эх хэлний өдөр
-
Есдүгээр сарын 1 – Монгол Улсын Эх хэлний өдөр
хэмээн хоёр өөр агуулгатайгаар тэмдэглэгддэг болжээ.
Монгол хэлний онцлог, хөгжлийн үе шат
“Хэл” гэдэг нь хүмүүс хоорондоо харилцахад хэрэглэгддэг дохио зангаа, дүрэм зүй, үг, тэмдэглэгээ, дуудлагын нэгдсэн тогтолцоо юм. Харин “Монгол хэл” нь эрт эдүгээ цагийн Монгол үндэстний хэл аялгууг хамарсан өргөн ойлголт.
Хэл шинжлэлийн нэрт эрдэмтэн Ш.Лувсанвандан 1959 онд “Монгол хэл 13–15, 16–18, 19-р зууны хөгжлийн үе шатыг дамжин 20-р зуунд орчин цагийн монгол хэлтэй золгосон” хэмээн тодорхойлсон байдаг. Тэрбээр мөн монгол хэлийг өрнөд, умард, дорнод, төв гэсэн дөрвөн үндсэн аялгуутай, тасралтгүй уламжлалтай хэл гэж онцолжээ.
Монгол үндэстэн 1206 онд төрт улсаа байгуулж, согд-уйгур бичигт тулгуурласан бичгийн уламжлалтай болсон. Худам монгол бичиг (1204), Тод бичиг (1648), кирилл үсэг (1941 оноос) зэрэг олон бичгийн тогтолцоог хэрэглэж ирсэн нь монгол хэл бичгийн баялаг өв уламжлалыг илтгэнэ. Мөн соёмбо, дөрвөлжин, Вагиндрагийн үсэг зэрэг бичгийн дурсгал ч бий.
Монгол хэл нь:
-
Эгшиг зохицлын тогтолцоотой
-
Залгамал бүтэцтэй
-
Өгүүлэгдэхүүн–тусагдахуун–өгүүлэхүүн (SOV) дарааллаар өгүүлбэр бүтээдэг
Алтай язгуурын хэлний онцлог шинжийг хадгалсан хэл гэж хэл шинжлэлд үздэг.
Судалгаагаар дэлхий даяар 10 сая гаруй хүн монгол хэлээр ярьдаг гэж тооцогддог. Үүнд:
-
Монгол Улс – 3.3 сая орчим
-
БНХАУ (Өвөр Монгол) – 7 сая орчим
-
ОХУ (Буриад, Халимаг) – хэдэн зуун мянган хүн
Гэвч зарим бүс нутагт төрийн албан ёсны хэлний хэрэглээ давамгайлж, монгол хэл хоёрдогч байр суурь эзлэх эрсдэл байгааг судлаачид анхааруулдаг.
Эх хэл нь тухайн үндэстний соёл, сэтгэлгээ, түүх, үнэт зүйлсийг хадгалсан хамгийн чухал дархлаа юм. Иймээс Олон улсын эх хэлний өдрийг тэмдэглэх нь зөвхөн нэг өдрийн ёслол бус, хэл соёлоо хамгаалах, өвлүүлэх, хөгжүүлэх тасралтгүй үйл ажиллагааны нэг хэсэг юм.
Монгол хэл бол бидний үндэсний оршихуйн баталгаа. Тиймээс эх хэлний үнэ цэнийг өдөр тутмын хэрэглээ, зөв бичих соёл, үр хүүхдэдээ өвлүүлэн үлдээх ухамсраар илэрхийлэх нь хамгийн чухал билээ.
Сэтгэгдэл бичих