Автобусны жолооч сураггүй алга болсон хүүхдийг олж өгчээ

Тэргүүн дэд ерөнхийлөгчид нэр дэвшигч Э.Анар: -Миний бие Төв банканд 2016 оноос эхлэн төлбөр тооцооны захирлаар ажиллаж байгаа. Энэ хугацаанаас эхлэн Монгол Улсад төлбөрийн системийн хуулийг 2018 оны нэгдүгээр сараас эхлэн хэрэгжүүлсэн байдаг. Үүнтэй холбоотойгоор хуульд анх удаа цахим мөнгө гэдэг зүйлийг оруулсан. Мөн технологи дээр суурилсан санхүүгийн систем, санхүүгийн үйлчилгээ үзүүлэх ажлыг хамгийн анх бий болгосон. Энэ ажлын хүрээнд 8 газар зөвшөөрөл авч санхүүгийн үйл ажиллагааг нэмэгдүүлсэн байна. Дан ганц цахим мөнгөний хэрэгсэл гэлтгүй бусад төлбөрийн хэрэгслийн үйлчилгээг Төв банкны зөвшөөрөлтэйгөөр авч авах ажлыг хэрэгжүүлсэн гэж ойлгож болох юм. Төв банк Азийн хөгжлийн банкны төлбөрийн системд шинэчлэл төслийг 2016 оноос эхлэн 2022, 2023 он хүртэл хэрэгжүүлсэн. Нийт 20 орчим системийг болон Улаанбаатар хотыг тойрсон 60 орчим километр дэд бүтцийн ажлуудыг сүүлийн 10 жилийн хугацаанд хийж гүйцэтгэсэн. Эдгээр ажлыг бий болгосноор олон улсын стандартад бүх систем, тоног төхөөрөмжүүд хүрсэн. Сүүлийн хоёр жилийн хугацаанд олон улсын хэрэглүүр болсон Applepay, Googlepay гэх мэтийг хэрэглээнд оруулсан. Одоо удахгүй Samsungpay болон бусад төрлийн төлбөрийн хэрэгслүүр хэрэглээнд нэвтэрнэ. Оролцогч Л.Амар: -Төлбөр тооцооны хувьд Монголбанкны хийж байгаа ажлууд үлгэр жишээ байхаас гадна олон улсын хүлээн зөвшөөрөгдсөн ажил болсон. Зээлийн мэдээллийн сангийн асуудал ихээхэн яригдаж байна. Санхүүгийн хэрэглэгчдэд зардал нэмэгдсэн нөхцөл байдалтай байна. Энэ нь өнөөгийн цаг үеийн хэрэгцээт шаардлагыг хангаж чадаагүй гэж харах болсон. Таны хувьд энэхүү ажлын хүрээнд ямар ажил хийж гэж та харж байгаа вэ. Нэр дэвшигч Э.Анар: -Монголбанк технологи дээр сүүлийн жилүүдэд нэлээдгүй төсөв зарцуулсан. Зээлийн мэдээллийн сан болон зээлийн мэдээллийн асуудлууд технологийн хувьд хоцрогдсон буюу хэрэглээ талдаа хүлээлтэд хүрэхгүй байгаа тал бий. Зээлийн мэдээллийн хууль батлагдсантай холбогдуулан зээлийн мэдээллийн сан Төв банкнуудад байгаа мэдээллээр хоёр арилжааны буюу хувийн байгууллага дээр мэдээллийг нэгдсэн байдлаар төвлөрүүлж санхүүгийн байгууллагуудад хүргэх ажлыг сүүлийн жилүүдэд хийж байна. Үндсэндээ технологийн шинэчлэлийн хувьд хэд хэдэн асуудал бий. Үүний хүрээнд дөрөв, тавдугаар сард мэдээллийг шилжүүлэх ажлыг хийж эхэлсэн. Монгол Улсад ойролцоогоор 500 орчим банк бус санхүүгийн байгууллага, 10 гаруй банк байхаас гадна нийтдээ 30-40 сая иргэний мэдээллийг бүрэн шилжүүлэх ажлыг хийгээд дууссан. Одоогоор ямар нэгэн алдаа гаргахгүй, цэгцлэх ажлыг хийж байна. Шинэчлэлийн ажил хийгдсэнээр 24 цагаар зээлийн мэдээллийг бэлдэж гаргах боломж бүрдэнэ. Мөн бодит цагийн горим руу шилжүүлэх ажлыг хийнэ. Давхар зээл олгодог байдлыг бүр мөсөн зогсооно. Оролцогч Л.Амар: -Монголбанк төлбөрийн системд ямар оролцоотой ажилладаг вэ? Нэр дэвшигч Э.Анар: -Монголбанк төлбөрийн системийн улсын хэмжээнд удирдан зохион байгуулах, тасралгүй найдвартай хангана гэх хуулийн зохицуулалтай байдаг. Энэ хүрээнд дан ганц хууль эрх зүй явуулахаас гадна системийг ажлуулдаг. Яг иргэдэд хүрч ажиллаж байгаа үндсэн гурван том систем байдаг. Харин зарим систем 24/7 ажилладаг. Үүний тасралгүй найдвартай үйл ажиллагааг хангаж иргэдийн санхүүгийн хүртээмж, санхүүгийн зуучлал болон төлбөр тооцоог хүргэх үндсэн гол ажлыг зохион байгуулж байна. Мөн шинээр гарч байгаа төлбөр тооцоо, бараа бүтээгдэхүүний үйлчилгээг зах зээлд оруулахад нь зөвшөөрөл болон хяналт шалгалт хийдэг. Иргэдийг төлбөр тооцоогоо эрсдэлгүй хийх боломжийг хангах талаас технологийн өндөр шаардлагыг тавьж ажилладаг. Төв банк дан ганц бодлого тодорхойлдог биш давхар шалгадаг ажлыг хэрэгжүүлдэг. Оролцогч Ө.Галцог: -Цахим шилжилтийн хүрээнд ямар ажлыг хийж гүйцэтгэсэн бэ. Тэргүүн дэд ерөнхийлөгчид нэр дэвшигч Э.Анар: -Төлбөр тооцооны хувьд Монголбанк гол үүргийг бодлогын хүрээнд гүйцэтгэж ирсэн. Цахим шилжилтийн хүрээнд дэд бүтцийг ажлуудыг олон улсын стандартад нийцүүлж чадсан. Үүний хүрээнд гаднын нөлөө бүхий компанийн цахим төлбөрийн хэрэгсэл нэвтэрсэн. Монгол Улсын хэрэглээний картуудыг олон улсын томоох цахим төлбөрийн хэрэгсэлд холбосон. Тэгэхээр иргэд дотоодын банкны картыг ашиглан олон улсад төлбөр тооцоо хийх боломжоор бүрдүүлсэн. Санхүүгийн салбар бол технологийн гол түүчээ болсон байгууллагын нэг. Ялангуяа банкны салбар иргэдэд зээл олгоход банкны аппликейшнаар дамжуулан зээл олгох, төлбөр тооцоо хийх үйл ажиллагааг банкны салбар хийдэг. Монгол Улсад өргөн хэрэглэгдэж байгаа E-Mongolia аппликейшний төлбөр тооцоог хүртэл Төв банкны зүгээр оролцож явдаг. Төлбөр тооцооны 98 хувь нь цахим хэлбэрээр хийгдэж байгаа. Үүнээс харахад Монгол Улс хэр хэмжээнд цахимд шилсэн гэдгийг тодорхой харах бүрэн боломжтой юм. Оролцогч Б.Зоригтбаяр: -2017 онд батлагдсан Үндэсний хэлбэрийн тухайн хуулийн 12.1.6-т зааснаар аливаа үйлчилгээ, туслалцаа үзүүлэхэд мэргэжлийн ур чадвар, туршлага, ёс зүй бүхий хүний нөөцтэй байна гэж заасан байдаг. Энэхүү хуулийн шаардлагыг байнга мөрдөж ажиллана. Эс бөгөөс сануулга авна, торгоноос гадна тусгай зөвшөөрлийг нь хүртэл торгох арга хэмжээ авна гэж хуульд заасан байдаг. Тус хуулийн дагуу зөвшөөрөл авсан нэр бүхий байгууллагын нэр дээр Монголбанканд гомдол гаргасан. Уг хуулийн хэрэгжилтийг Монголбанк хангахгүй байсан тул 2025 оны наймдугаар сард АТГ-т гомдол гаргасан. Улмаар тус оны есдүгээр сард Монголбанкны төлбөрийн системд нэмэлт журам оруулах талаарх зөвлөмжийг хүргүүлсэн удаатай. Энэ оны гуравдугаар сард миний бие АТГ-ын зөвлөмжийг яаралтай биелүүлэх талаар гомдол гаргасан. Улмаар дөрөвдүгээр сард Монголбакнаас тус журмын төсөв бий болсон ба ойрын хугацаанд батална гэдэг хариу мэдэгдэл өгсөн. Энэ хүрээнд тус журмын өөрчлөлтийг холбогдох албаныхаар дамжуулах мэдэх гэсэн боловч иргэдэд нээлттэй танилцуулаагүй. Үүнээс харахад Монголбанк иргэдээс огт санал авахгүйгээр журмын төслийг таван сард бүрэн баталсан. Нэр дэвшигч Э.Анар: –Оролцогч Б.Зоригтбаатар сүүлийн хоёр жилийн хугацаанд найман удаа Монголбанканд бичиг ирүүлсэн. Үүний хүрээнд Монголбакнаас албан бичгийг хуулийн дагуу хариу өгч байсан. Төлбөрийн системийн тухай хуульд заасан заалтыг яагаад хэрэгжүүлэхгүй байгаа талаар асууж байна. Заалт нь тодруулж хэлбэл ёс зүй гэсэн заалт байгаа юм. Ёс зүйг Төв банкны зүгээс тодорхойлоход хэцүү байгаа юм. Тиймээс тухайн байгууллагас цаг алдахгүй тодруулсан байдаг. Монгол Улсад ёс зүйн хэм хэмжээг ямар хүмүүс алдсан талаар хуулийн хүрээнд хариуцлага хүлээсэн хүмүүсийг ёс зүйтэй хүмүүс гэж дүгнэсэн байдаг. Үүний хүрээнд тухайн байгууллагын удирдлага, хөрөнгө оруулагч болон хувьцаа эзэмшигч нарыг энэ хэмжээнд байна уу гэдэг лавлагаа авахад ямар нэгэн хариуг бидэнд өгдөггүй. Иймд Монголбанкнаас шууд ёс зүйн хэм хэмжээ алдсан гэдгийг хуулийн хүрээнд тогтоох хүндрэлтэй байдаг. АТГ-аас Монголбанкнаас олгосон зөвшөөрөл нь ямар нэгэн ашиг сонирхлын зөрчилдөөн байгаа эсэхийг шалгаж үзсэн. Энэ дээр харин ямар нэгэн зөрчил гараагүй. Харин АТГ-аас журам, зааварт ёс зүй гэдэг үгийг оруулах хэрэгтэй гэдгийг илэрхийлсэн. Тэр хүрээнд журамд өөрчлөлт оруулж энэ оны тавдугаар сард Хууль зүй, дотоод хэргийн яамд хүргүүлсэн. Салбар яамнаас энэхүү заалтын хүрээнд дахин харж хянах шаардлагатай гэдгийг илэрхийлсэн. Бид бүхэн 2025 оны наймдугаар сарын 1-30-ны өдрийн хооронд нээлттэй санал авсан. Иргэд олон нийт саналаа ирүүлсний хүрээнд саналыг журамт тусгаж баталсан. Оролцогч Б.Зоригтбаяр: -Та бүхэн худал хэлж байна. Үндэсний төлбөрийн системийн тухай хуульд мэргэжлийн ёс зүйтэй боловсон хүчинтэй байна гэх заалт байгаа. Энэхүү хуулийг заалтыг хэрэгжүүлж чадахгүй байна. Өнөөдөр энд ирээд ёс зүй гэдгийг тодорхойлж чадахгүй байна гэж хэлж байна. Харин миний зүгээс тодорхойлж болдог гэдгийг удаа дараа мэдэгдсэн. НҮБ-аас баталсан зүйлс хүртэл бий. Томоохон компани хүртэл ёс зүй гэдгийг тодорхойлж байна. Энэ харилцааг зохицуулж өгөхийг Э.Анар захиралд удаа дараа гомдол гаргасан ч хэрэгжүүлж өгөхгүй. Таны хувьд Монголбанкыг шившигтэй нь хутгаж байна. Яагаад гэвэл ганц журам хүртэл баталж чаддаггүй. Иймд энэ хүнийг Монголбанкны Тэргүүн дэд ерөнхийлөгч болохыг миний бие бүрэн эсэргүүцэж байгаа. Оролцогч М.Бүдбазар: -Э.Анар нэр дэвшигчийг дэмжиж байна. Дэмжих болсон учир цахим төлбөр тооцоо, мөнгөн гуйвуулгыг үйлчилгээг зах зээлд хүргэх тал дээр манлайлж ажилласан. Тодруулж хэлбэл, 2010 оноос эхлэн цахим мөнгөний хэрэглээ хууль дүрэм байхгүйгээс гадна Санхүүгийн зохицуулах хорооны доор явагддаг байсан үйл ажиллагааг Үндэсний Төв банкны тухайн хууль болон бусад хуульд нэмэлт өөрчлөлтийг оруулж албан ёсоор хуульчлах ажлыг удирдаж хуульчилж өгсөн. Нэг талаараа бэлэн мөнгөний хэрэглээг буруулах өөрчлөлтийг оруулсан гэж хувьдаа боддог. Мөн Монголбанк дээр хэрэгжиж журмыг нэгтгэх, давхардсан заалтыг арилгах ажлыг зохион байгуулсан. Нэр дэвшигч Э.Анар: -Төлбөрийн системийн дараагийн 5, 10 жилийг бид бүхэн тодорхойлоод явж байгаа. Өнөөдрийн хувьд бид бүхэн боломжийн хэмжээнд хүрсэн гэж харж байгаа. Мөнгөний бодлогын үндсэн чиглэлд Монголбанк шинэ төлбөрийн хэрэгслийг туршиж үзэх, судалгааны ажил хэрэгжээд явж байгаа. Үүнээс хамаарч дараагийн шинэ ажлууд хийгдэхээр төлөвлөгдсөн. Зөвхөн Төв банк гэхээс гадна санхүүгийн байгууллага болон бусад банкууд оролцоод явах боломжтой. Шинэ хөтөлбөрт хятадын Ардын банк, Хонконгийн банк, Индонезын төв банк, Саудын Арабын банк гэх үндсэн зургаан Төв банк гишүүнээр орж нийт 30 хөдлөнгийн ажиглагчаар бусад банк болон санхүүгийн байгууллага гишүүнчлэлээр орж байна. Энэ төсөл бол Монгол Улсад ирээдүйд хийх төслийн эхлэл байна. Төв банк төслийн хүрээнд сурах, судлах зүйлс их байгаа.